Από το 2014 μέχρι σήμερα, ο γεωπόνος, Ηλίας Πέγκος, έχει καταγράψει περίπου 100 αρχαίες ελιές που εκτιμά ότι έχουν ηλικία από 2.000 έτη και πάνω. Πριν μία εβδομάδα ο κ. Πέγκος έλαβε τη διαβεβαίωση από τον δήμο Μεγαρέων ότι υπάρχει πρόθεση για την υποβολή αίτησης χρηματοδότησης για ένα πρόγραμμα ανάδειξης παραδοσιακών ελαιώνων. Σκοπός είναι η ραδιοχρονολόγηση των ελιών, έτσι ώστε να υπολογιστεί η ακριβής ηλικία τους. Και απώτερος στόχος είναι να αξιοποιηθεί αυτή η κληρονομιά και να προστατευθεί, με δημιουργία μονοπατιών και άλλων πρωτοβουλιών που θα έχουν οφέλη για την τοπική κοινωνία.
Το μεγαλύτερο πρόβλημα είναι η καταστροφή των ελαιόδεντρων από όσους χρησιμοποιούν δισκάλετρα για το όργωμα των περιβολιών τους. με αφορμή και την τελευταία εξέλιξη από το ενδιαφέρον που έδειξε ο Δήμος, μιλήσαμε με τον Ηλία Πέγκο και μας είπε τα εξής για την προσπάθειά του να χαρτογραφήσει τους αρχαίους πεδινούς ελαιώνες των Μεγάρων:
Με ποιο τρόπο ο ελαιώνας θα μπορούσε να αποτελέσει όχημα ανάπτυξης στην περιοχή;
Το 2014 ξεκίνησα μια συστηματική καταγραφή των υπεραιωνόβιων ελαιοδέντρων που υπάρχουν στον ελαιώνα. Καταγράφηκαν πάνω από 100 ελαιόδεντρα με περίμετρο κορμού άνω των 4 μέτρων με το μεγαλύτερο να φτάνει τα 11 μέτρα! Αυτό από μόνο του είναι εκπληκτικό, καθώς τα Μέγαρα διαθέτουν τον μεγαλύτερο παραδοσιακό ελαιώνα της Αττικής, και υπάρχουν οι ενδείξεις για αρχαία συστηματική φύτευση ελαιοδέντρων.
Η προστασία και η ανάδειξη των ζωντανών αυτών μνημείων, η δημιουργία πάρκου παραδοσιακού ελαιώνα μεγαρίτικης ελιάς και η κατασκευή μουσείου ελιάς είναι κάτι πρωτοποριακό για την περιοχή μας ειδικά άν υπολογίσουμε ότι όπως αναφέρεται στη μυθολογία, στην περιοχή της Αττικής φυτεύτηκε η πρώτη ήμερη ελιά όταν τη δώρισε η Αθηνά στους Αθηναίους.
Κάτι τέτοιο θα έκανε την πόλη παγκοσμίως γνωστή και θα είναι μια πρώτης τάξεως ευκαιρία να μιλήσουμε σε παγκόσμια κλίμακα για την παράδοση και τις ιδιαιτερότητες μιας αρχαίας αττικής ποικιλίας που καλλιεργείται μέχρι σήμερα και παράγει προϊόντα υψηλής ποιότητας και ανεκτίμητης αξίας!
Γνωρίζουμε πόσων ετών είναι αυτά τα δέντρα;
Χρονολόγηση δεν έχει γίνει. Γίνεται μόνο εργαστηριακά με ραδιοχρονολόγηση. Αυτό που έβαλα εγώ σαν κριτήριο είναι η περίμετρος των 4 μέτρων στον κορμό. Τα Μέγαρα έχουν παραδοσιακό ελαιώνα, με παλιές συμπληρωματικές φυτεύσεις, που μπορεί να φτάνουν μέχρι και 100-200 περίπου χρόνια. Ανάμεσα σε αυτές, διάσπαρτα υπάρχουν δέντρα που φαίνονται ότι είναι πολύ παλιά. Βλέποντας τα, θεώρησα ότι τα 4 μέτρα διάμετρος κορμού είναι ένα σωστό κριτήριο.
Σκοπός είναι σε επόμενη φάση να γίνει και μια ραδιοχρονόλογηση, όπως έχουν κάνει στην Κρήτη.
Γιατί δεν μπορούμε να μετρήσουμε την ηλικία με τον κλασικό τρόπο;
Δεν μπορείς να μετρήσεις με δακτυλίους. Πέραν των 70 ετών ο κορμός σταματά να έχει κυλινδρική δομή, γίνεται πολυμορφικός και δημιουργούνται καινούρια κέντρα αύξησης δακτυλίων.
Μέχρι πόσο φτάνει η περίμετρος των δέντρων που έχετε καταγράψει;
Το 2016 τέλειωσα τις καταγραφές, αλλά εντοπίζω κι άλλες, όπως βγαίνω στον κάμπο και κάνω τις δουλειές μου και τις εμπλουτίζω. Μέχρι στιγμής 11 μέτρα περίμετρο έχει η μεγαλύτερη ελιά. Είναι ένας κορμός τεράστιος, πολυμορφικός, είναι σαν 5 κορμοί που ενώνονται στη βάση.
Ένα πολύ εντυπωσιακό δέντρο, επίσης, έχει 10 μέτρα διάμετρο και 3,5 μέτρα ύψος το ενιαίο κομμάτι του κορμού.
Τέτοιες μεγάλες ελιές έχουν δώσει τοπωνύμια στον κάμπο των Μεγάρων όπως του “Τουμπανιάρη το δεντρό”, της “Αλεπούς το δεντρό”, “της Μιχαλαρούς το δεντρό” και άλλα. Επίσης, αναφέρεται από τον Παυσανία ότι υπήρχε στην αγορά των Μεγάρων μια υπεραιωνόβια αγριελιά απ’ την οποία στεφάνωναν οι αρχαίοι Μεγαρείς τους Ολυμπιονίκες τους.
Στις Βούβες Χανίων η αρχαία ελιά που έχει χρονολογηθεί είναι 2.500 ετών. Ο κάμπος των Μεγάρων πάντα ήταν άνυδρος, γεωτρήσεις έγιναν τα τελευταία 30 χρόνια. Έχουμε τις μισές βροχοπτώσεις στα Μέγαρα σε σχέση με τα Χανιά, που σημαίνει ότι είναι πιο αργή η ανάπτυξη των ελαιόδεντρων. Εκτιμώ ότι θα είναι τουλάχιστον τόσο (σ.σ. 2.500 ετών) οι μεγαλύτερες από τις ελιές που έχω καταγράψει.
Πού βρίσκονται περίπου;
Είναι διάσπαρτες στον κάμπο των Μεγάρων, αν και οι περισσότερες είναι συγκεντρωμένες στην περιοχή Καψαλός, που ονομάζεται έτσι εδώ και 300 χρόνια, ήδη από το 1700. Σημαίνει ότι κάηκε κάποια στιγμή το μέρος και αυτά που βλέπουμε είναι ό,τι απέμεινε από τη φωτιά ή αναγεννήθηκε. Η ρίζα της ελιάς, εξάλλου, είναι αθάνατη.
Με μία μελέτη που θα καταγράψει το ακριβές στίγμα του κάθε δέντρου, μπορεί να βρεθεί, επειδή μιλάμε για κάμπο, ότι αυτά παλαιότερα σχημάτιζαν σειρές. Αν ισχύει αυτό, θα φανεί κι αν φυτεύτηκαν από ανθρώπινο χέρι, που σημαίνει ότι ήταν οργανωμένη καλλιέργεια και όχι αυτόφυτες αγριελιές μπολιασμένες. Κάτι που είναι μοναδικό στον κόσμο, εφόσον αποδειχτεί.
Στη συνέχεια μπορεί να γίνει ένα πάρκο, όπως προανέφερα, αν θέλει κάποια στιγμή ο δήμος. Και να προστατευτούν αυτά τα ελαιόδεντρα. Όλα ανήκουν σε ιδιώτες. Επειδή εδώ δεν έγινε ποτέ αναδασμός, μπορεί να υπάρχει ιδιοκτησία μόνο μία ελιά. Μπορεί να υπάρχουν περιβόλια μέχρι και στη ρίζα της ελιάς. Ή κάποιοι να οργώσουνε στη ρίζα και να την καταστρέψουν. Μέχρι τώρα δεν υπάρχει καμία προστασία. Ήδη μία ελιά που έχω φωτογραφήσει έχει ξεραθεί.
Οι «Μορίες ελιές» στην αρχαία Ελλάδα προστατεύονταν, οι πολύ μεγάλης ηλικίας ελιές. Ήταν ιερές. Δεν επέτρεπαν την καλλιέργεια 9 μέτρα περιφερειακά από το δέντρο και τις είχαν περιφράξει.
Τι ποικιλία είναι αυτές οι αρχαίες ελιές;
Από τις 100 που έχω καταγράψει, οι περισσότερες είναι της ποικιλίας Μεγαρίτικης (μεσόκαρπη ελιά διπλής χρήσης). Αλλά οι πολύ μεγάλες ελιές ανήκουν σε μια παλαιότερη ποικιλία, την οποία οι παππούδες μας την έλεγαν «Μαύρα Δεντρά». Είναι μεσόκαρπη και αναπτύσσεται πολύ ψηλότερα. Με το που ωριμάζει η ελιά πέφτει. Η Μεγαρίτικη είναι πιο ήμερη ποικιλία.
Πόσα είναι περίπου τα Μαύρα Δεντρά που έχετε καταγράψει;
Μόνο τα 20-30 είναι Μαύρα Δεντρά. Υπάρχει ανάγκη να διατηρηθεί το παλιό αυτό γενετικό υλικό. Ούτε έχει ελαιοποιηθεί, ούτε έχει γίνει κάποια άλλη μεταποίηση, γιατί δεν έχει καταγραφεί στον Εθνικό Κατάλογο αυτή η ποικιλία κι επειδή συνήθως ελαιοποιείται μαζί με τη Μεγαρίτικη.
